Historia

Obszar powiatu biłgorajskiego był terenem pogranicznym, o który trwały wojny Polski z Rusią Kijowską i Halicko – Włodzimierską. Na stałe ziemię tę przyłączył do Polski w 1366 roku król Kazimierz Wielki. Najstarsze miejscowości powiatu to: Turbin, Goraj, Obsza i Zamch. W średniowieczu najeżdżali teren obecnego powiatu Tatarzy, w XVII wieku wojska kozacko-tatarskie Bohdana Chmielnickiego, wojska szwedzkie Karola X Gustawa i wojska siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego. Na początku wieku XVIII licznych zniszczeń dokonały przemarsze wojsk w okresie wojny północnej. W okresie Polski rozbiorowej obszar powiatu biłgorajskiego znalazł się najpierw w zaborze austriackim, następnie w Księstwie Warszawski, zaś od 1815 roku w Królestwie Kongresowym wchodzącym w skład zaboru rosyjskiego. Na terenie powiatu doszło do szeregu bitew i potyczek w okresie powstania styczniowego: pod Kobylanką, Józefowem, Tarnogrodem, Jedlinkami, Ciosmami, Panasówką.

W okresie I wojny światowej powiat znalazł się na terenie operacji zwanej bitwą galicyjską. Do większych walk doszło w okolicach Frampola. W okresie kampanii wrześniowej 1939 roku walczyły tutaj Armia „Kraków” gen. Antoniego Szylinga, Armia „Lublin” gen. Tadeusza Piskora, Front Północny gen. Stefana Dąb Biernackiego. W drugiej połowie września 1939 roku powiat znalazł się pod okupacją radziecką. Ziemia Biłgorajska poniosła duże straty w okresie II wojny światowej. Mieszkańców wywożono do obozów zagłady, na przymusowe roboty do Niemiec, do ośrodków germanizacji. Wiele miejscowości było pacyfikowanych, jak np: Pardysówka, Szarajówka. W powiecie zrodził się silny ruch partyzanckich oddziałów Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich.  W ramach akcji „Wicher II” doszło do jednej z największych bitew partyzanckich w Europie pod Osuchami, gdzie 3 tysięczne zgrupowanie partyzantów pod dowództwem Edwarda Markiewicza ps. „Kalina”, a następnie Konrada Bartoszewskiego „Wira” walczyło z 10-krotnie przeważającymi siłami niemieckimi.

Do czasów Jagiellonów Równina Biłgorajska była dzikim obszarem porośniętym puszczą. Rozwojowi osadnictwa nie sprzyjały zarówno niekorzystne warunki terenowe (rozległe bagna i mokradła) jak i sytuacja polityczna (walki polsko – ruskie i najazdy tatarskie). Duże znaczenie dla rozwoju osadnictwa miało powstanie olbrzymiego kompleksu dóbr podskarbiego koronnego Dymitra z Goraja. Dzięki poczynaniom Dymitra i jego synów na obrzeżach zachodniej części puszczy rozwinęło się wiele wsi, szczególnie w XVI wieku. Z jednej strony osiedlała się na rozpatrywanym obszarze ludność polska z Mazur, Mazowsza, Małopolski, z drugiej zaś ludność ruska i gromady pasterzy wołoskich, którzy w Puszczy Solskiej prowadzili zimowy wypas owiec, najintensywniej w XV i XVI wieku. Z osadnictwem wołoskim związane jest nazwisko Wołoszyn, czy też elementy stroju biłgorajsko – tarnogrodzkiego, jak buty chodaki i drewniana obręcz zakładana na głowę zwana chamełką, a także skórzany pas. Aż do czasów Unii Lubelskiej przez Ziemię Biłgorajską przebiegała granica polsko – ruska, co miało odzwierciedlenie w nazwie rzek Biała Łada zwana Polską Ładą i Czarna Łada zwana Ruską Ładą. Na północy zamieszkiwali katolicy, zaś na południu ludność prawosławna i unici.

Czynnikiem przyspieszającym stałe osadnictwo było wzmożone zapotrzebowanie na zboże, którego nadwyżki transportowano za pomocą spławnych rzek do Gdańska, do którego też wędrowały produkty leśne.

Drugim wielkim latyfundium obok Gorajskiego była Ordynacja Zamojskich. Nazwy wsi położonych wokół Biłgoraja nawiązują do samej puszczy i przemysłu leśnego jak np. Dąbrowica, Bukowa, Bukownica, Bukowina, Budziarze, Ciosmy, Smólsko, Korytków. Rozwój osadnictwa wiejskiego pociągnął za sobą powstanie miast.