Biłgoraj – stolica powiatu

Biłgoraj został założony 10 września 1578 roku przez Adama Gorajskiego na prawie magdeburskim. Był ośrodkiem kalwinistycznym. Miasto lokowano na skraju największej wyspy bezleśnej położonej wśród lasów Równiny Biłgorajskiej nad rzeką Białą Ładą, która wraz z Czarną Ładą wpada do Tanwi. Nazwę miasta należy wywodzić od nazwy topograficznej Biały Goraj. Po śmierci fundatora miasta Adama Gorajskiego majątek po nim odziedziczył jego syn Zbigniew, który należał do elity intelektualnej epoki. Kolejnymi właścicielami Biłgoraja była rodzina Szczuków, Potockich, Nowakowskich.

Położony na wzniesieniu Biłgoraj posiadał naturalne walory obronne. Do miasta prowadziły 3 bramy: Lubelska, Tarnogrodzka i Zamojska. Zabudowa Biłgoraja była jednokondygnacyjna. Materiałem budowlanym było wyłącznie drewno. Drewniane domy kryto najczęściej gontem, dranicami i słomą, zaśściany bielono wapnem.Struktura etniczna ludności Biłgoraja obejmowała 3 grupy narodowościowe: polską, ruską i żydowską. Jednym z najważniejszych czynników decydującym o pomyślnym rozwoju Biłgoraja była wymiana handlowa. Miasto leżało na szlaku handlowym z Jarosławia do Lublina, a także na szlaku wodnym Łada – Tanew – San – Wisła. Handel Biłgoraja rozwijał się przez cotygodniowe targi czwartkowe i jarmarki. Z miasta nad Ładą wywożono miód, wyroby kuśnierskie, mięso. Szerokim popytem cieszyło się zielone piwo biłgorajskie, które bardzo smakowało Marii Kazimierze, późniejszej królowej, żonie Jana III Sobieskiego.

Głównym towarem wywożonym w XVIII wieku z Biłgoraja były jednakże sita i przetaki, które docierały za granicę do Szwecji, Niemiec, Węgier, Mołdawii, Turcji, a nawet Persji. Ignacy Krasicki tak wspomina Biłgoraj w czasie swojej podróży do Dubiecka w 1872 roku: „Zaszczyt jego wieloraki sławny w sita i przetaki” Lokowany wśród lasów Biłgoraj rozwijał się w spokoju, aż do 1648 roku, kiedy to wojska kozacko – tatarskie oblegające Zamość dokonały wielu zniszczeń, paląc między innymi klasztor franciszkański w Puszczy Solskiej. Nie ominął miasta potop szwedzki. W okresie wojny północnej Biłgoraj był odwiedzany przez wojska szwedzkie, rosyjskie, saskie. Po pierwszym rozbiorze Polski miasto znalazło się w zaborze austriackim.

Podstawową jednostką wytwórczą w produkcji sit był rodzinny warsztat sitarski. Podział pracy opierał się na tym, że żona przy pomocy córek cały rok tkała siatki, natomiast mąż z synami oprawiał sita w łuby i sprzedawał je na rynkach krajowych i zagranicznych. Surowcem do wyrobu sit było włosie końskie. Na pobliskie jarmarki i targi sitarze docierali pieszo, niosąc sita na plecach przy pomocy specjalnych drabinek. Dalsze wyprawy odbywali na furmankach. Szczególnie barwną i interesującą stroną folkloru sitarzy był zbyt i handel gotowymi sitami. Każdego roku wczesną wiosną Biłgoraj się wyludniał. Pożegnanie wyruszających w świat sitarzy było bardzo uroczyste. W dzień wyjazdu ucztowano od rana w domu, by koło południa przenieść się pod figuręŚw. Jana Nepomucena przy trakcie zamojskim. Gdy sitarze wracali, witano ich również przy figurze Św. Jana Nepomucena. Słynne z urody biłgorajanki odznaczały się ogromną pracowitością. Zajęte od rana do wieczora przy warsztatach tkackich prowadziły też gospodarstwo domowe i rolne, wychowywały dzieci, pełniły straże nocne. Sitarze biłgorajscy dzięki dalekim podróżom, obserwacji wielu miast i krajów prezentowali szeroką wiedzę.

Z Biłgorajem związani byli: gen. Jan Henryk Dąbrowski, bp. Ignacy Krasicki, książe Józef Poniatowski, poeta i rzeźbiarz Cyprian Godebski i laureat literackiej nagrody Nobla Isaac Bashevis Singer oraz Marcin Fołtynowicz, profesor filozofii i prawa, który był 13 razy wybierany rektorem Akademii Zamojskiej.