Obrzędy i obyczajowość

Sitarską tradycję utrwalił wybitny polski etnograf Oskar Kolberg w „Dziełach Wszystkich” tom XVI – „Lubelskie”:
„Do zwyczajów miejscowych należy i to, iż gdy sitarze wyjeżdżają w drogę z sitami, wtedy żony ich, krewni i przyjaciele odprowadzają ich aż po figurę św. Jana Nepomucena tuż za miastem na trakcie Zamojskim Stojącą, i tam ich żegnają, częstując wódką i arakiem, co się nazywa: Żałosne; lubo już na parę dni przedtem zebrawszy się w domu, pili byli pełnemi haustami na pożegnanie.

Podobnież, gdy sitarze wracają z drogi i dali już o tem znać listownie, wychodzą ciż sami na ich spotkanie pod wspomnianą figurę, gdzie równie jak i przy odjeździe piją wszyscy witając się z sitarzami, co znów nosi nazwę: Radosne.”

Miejscem rozstania i powitania sitarzy z rodziną była figura św. Jana Nepomucena znajdująca się na trakcie zamojskimPrzy omawianiu kultury ludowej na uwagę zasługują jeszcze dwa tradycyjne wypieki z naszego regionu:

Korowaj - zwany też kołaczem- tradycyjne pieczywo związane z obrzędem weselnym. Jest to bochenek chleba lub specjalny placek ozdobiony spiralami lub ślimacznicami, wykonanymi z wałeczków ciasta, lub innymi elementami dekoracyjnymi: kwiatkami, ptaszkami, zajączkami, rozetami, słoneczkami, czasem barwionymi.
Pieróg (Piróg) biłgorajski, dawniej zwany „krupniakiem” – Dnia 28 września 2005 roku został wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych w kategorii: Wyroby piekarnicze i cukiernicze. Wciąż stara się o uznanie przez Unię Europejską. Pieróg Biłgorajski wyglądem przypomina pasztet, na zewnątrz zapieczona powłoka a w przekroju można wyróżnić drobne cząstki jego składników, które tworzą zespoloną masę składająca się z ziemniaków, białego sera i kaszy gryczanej.

Wykorzystanie potencjału ludowej kultury sitarskiej stało się ważnym tematem w naszym Powiecie. Wyrazem tego jest jedyne w swoim rodzaju widowisko plenerowe będące próbą odtworzenia zwyczaju pożegnania(„Żałosne”) i powitania sitarzy („Radosne”). Inicjatorem tej imprezy jest Stefan Szmidt, Zarządca Fundacji Kresy 2000 (www.kresy2000.pl) i dyrektor Biłgorajskiego Centrum Kultury. W tym roku widowisko odbyło się 4 września i było szczególnie barwne dzięki ogromnym płótnom, stojącym na trasie korowodu sitarzy, przedstawiającym starą architekturę miasta.

Kolejne edycje imprezy Żałosne – Radosne cieszą się coraz większym powodzeniem. Ponadto zainicjowany został projekt wskrzeszenia miasteczka sitarzy przez Fundację Obywatelska Przedsiębiorczość na rzecz Integracji, Rozwoju Gospodarczego, Kultury, Turystyki i Sportu, oraz Zachowania Tradycji Regionów Kresowych – Biłgoraj XXI.
Projekt nosi roboczy tytuł: „Miasto na szlaku kultur kresowych”. Na razie przygotowano szkic architektoniczny w którym znalazły się m.in. drewniane domy (będzie w nich ok. 300 mieszkań), budynki, w których będą miały swoje siedziby banki, sklepy, biura. Będzie też hala widowiskowo-sportowa w kształcie sita (z bateriami słonecznymi na dachu), aquapark. Wśród fundatorów znalazło się wielu lokalnych biznesmenów.

Jeżeli ten unikatowy projekt zostanie zrealizowany będzie jedyną w swoim rodzaju wizytówką miasta i regionu.