Charakterystyczny strój

Szczegółowy opis stroju biłgorajsko – tarnogrodzkiego odnajdziemy w ATLASIE POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH autorstwa Barbary Kaznowskiej – Jareckiej  (Małopolska, część V, zeszyt 8):

Typowe cechy stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Strój ludowy Lubelszczyzny jeszcze w końcowym okresie swego występowania (koniec XIX w.) był słabo zróżnicowany i posiadał wiele cech wspólnych. Najważniejsze z nich to dominacja na całym terenie od Lubartowa po Jarosław brązowej sukmany, różniącej się tylko nieznacznie krojem i szamerunkiem. Ze stroju kobiecego najpowszechniejszą częścią odzieży była skromna, lniana spódnica, pozbawiona u ludności polskiej barwnych ozdób, ale starannie stębnowana i marszczona w pasie. Ogólnie w stroju lubelskim najwięcej podobieństw wykazywały wierzchnie części odzieży męskiej i kobiecej, takie jak sukmana, czapka sukienna, słomiany kapelusz, płótnianka, lniana spódnica i naramienna płachta.



Na tym tle strój biłgorajsko-tarnogrodzki wyróżnia się znacznie większym konserwatyzmem tak w stosowaniu materiałów, jak i w utrzymywaniu dawnych archaicznych form. Podczas gdy w sąsiednich regionach, pod koniec XIX w. powszechnie wprowadzono do stroju materiał fabryczny, tutaj w dalszym ciągu dominował lniany, konopny i wełniany samodział. Jego produkcja całkowicie spoczywała w ręku miejscowych wiejskich wytwórców. Na charakterystyczny rys stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego składają się: archaiczny typ kroju poncho, stosowany w sukmanie i płótniance, występowanie do ostatnich czasów płachty naramiennej, chodaków, czepca kobiecego, (któremu okrągły kształt nadawała drewniana a później tekturowa obrączka zwana chamełką, a przede wszystkim nadkrywki czyli płatu płótna, który w stroju kobiecym był zarzucany na głowę. W zdobnictwie stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego cechą charakterystyczną było stosowanie prymitywnego haftu o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Sukmana przed 70 laty była powszechnym odkryciem męskim, a występowała również w kobiecym stroju weselnym. W latach późniejszych jej miejsce w obrzędowym kobiecym stroju zajął szafirowy Żupan z czerwonymi wyłogami.

Mimo wspomnianej poprzednio izolacji obszaru, strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada wyraźne powiązania nie tylko z innymi regionami wschodniej Polski, ale również ze strojami występującymi w Polsce południowej. Takich ciekawych analogii dostarcza biłgorajsko-tarnogrodzka nadkrywka4, która pod różnymi nazwami występowała w całej południowej Polsce i chamełka5. W samym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim jak również w technice wykonania niektórych materiałów związanych ze strojem są dostrzegalne wpływy kultury wołoskiej.

Męski strój biłgorajsko-tarnogrodzki to: koszula o kroju przyramkowym z kołnierzem wykładanym noszona ,,na wypust", spodnie z konopnego płótna ściągane w pasie powrózkiem, na które w zimie ubierano drugie spodnie wełniane tzw. chołosznie, sukmana brązowa ozdobiona niebieskim szamerunkiem o kroju zbliżonym do podłużnego poncho, chodaki podobne do góralskich kierpców bez ozdób, i nawłoki skręcone z konopnego włókna, a czasem skórzane, otaczające łydki, dalej czapka gamerka z tego materiału co i sukmana w kształcie rogatywki, posiadająca po rogach pompony z niebieskiej włóczki, lub kapelusz słomiany. Obok sukmany noszono latem płótnianki czyli wierzchnie odzienie wykonane z płótna o kroju identycznym jak u sukmany. Zimą noszono kożuch ze skór baranich biało wyprawnych.

W stroju kobiecym charakterystycznymi częściami były: lniana koszula o kroju przyramkowym z wykładanym kołnierzem, zdobiona haftem, spódnica lniana zwana fartuchem, bogato w pasie marszczona, i na całej długości układana w zakładki, lniana haftowana zapaska, chodaki analogiczne do męskich, czepiec zwany chamełką, składający się z drewnianej obrączki, rozpostartego na niej siatkowego czepka i zatyczki, "nadkrywka" czyli płat płótna (dł. 2,5 m) ozdobiona haftem sukmana, płótnianka i kożuch analogiczny do męskich, chustka płócienna na głowę i płachta zarzucana na ramiona. Oprócz zasadniczych wspólnych elementów strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiadał pewne nieznaczne różnice, w północno-wschodniej części regionu, na północ od Tanwi w parafiach Majdan Księżpolski, Aleksandrów, Puszcza Solska i Sól, był znacznie skromniejszy i pozbawiony haftu. Różnice te być może rozwinęły się pod wpływem kontaktów z ludnością "zza lasu" tzn. z północnej części powiatu, która nosiła już inny strój.